Vadeli İşlemler Nedir? Bugünün Fiyatını Yarına Sabitlemek

Karadeniz'de bir fındık üreticisi düşün. Hasada aylar var ama fiyatın düşmesinden korkuyor. Bir çikolata fabrikası da fiyatın yükselmesinden korkuyor. İkisi bugünden anlaşıyor: "Hasatta fındığı şu fiyattan alıp satacağız." Fiyat sonradan ne olursa olsun, anlaşma bu. Vadeli işlem sözleşmesi (futures) tam olarak bu fikirdir; sadece altın, petrol, buğday, döviz ve hisse endeksleri için ve borsada yapılır.

Bu yazıda vadeli işlemlerin ne olduğunu, kimlerin kullandığını, teminat ve günlük uzlaşmanın ne anlama geldiğini ve vadeli fiyatların forex ve CFD gibi diğer piyasaları neden etkilediğini sade bir dille öğreneceksin.

Vadeli işlem nedir?

ABD Emtia Vadeli İşlem Komisyonu (CFTC), vadeli işlem sözleşmesini gelecekteki belirli bir tarihte bir şeyi alıp satmak için yapılan, fiyatı ve miktarı bugünden belirlenen bir anlaşma olarak tanımlar.

Üç önemli özelliği vardır:

• Borsada işlem görür: Seninle bir aracı kurum arasında değil, ABD'deki CME gibi resmi bir piyasada. Türkiye'de bunun karşılığı Borsa İstanbul'un Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP); burada endeks ve döviz gibi vadeli sözleşmeler işlem görür.
• Standarttır: Sözleşme büyüklüğü, vade tarihi ve kurallar herkes için aynıdır.
• Takas kurumu vardır: Ortada duran bir kurum, iki tarafın da yükümlülüğünü yerine getirmesini garanti eder.

CFTC'den ilginç bir bilgi: sözleşmelerin çoğu teslim tarihinden önce kapatılır. Yani çoğu trader altını ya da petrolü hiç istemez; sadece fiyat üzerinden işlem yapar.

Vadeli işlemleri kimler kullanır?

İki ana grup:

• Riskten korunanlar (hedger'lar): Ürünle gerçekten iş yapan ve fiyat dalgalanmalarından korunmak isteyenler. Yakıt fiyatlarının artmasından endişe eden bir havayolu şirketi ya da yukarıdaki fındık üreticisi gibi. Bunlar fiyatı bugünden sabitler.
• Spekülatörler: Senin gibi sadece fiyat hareketinden kâr etmek isteyen trader'lar. Piyasayı canlandırır ve korunmak isteyenlerin her zaman karşı taraf bulmasını sağlarlar.

Teminat ve günlük uzlaşma: vadeli işlemlerin kalbi

Teminat bir güvencedir, kredi değil

CME, vadeli işlem teminatını bir iyi niyet teminatı olarak tanımlar: olası zararları karşılayabileceğini gösteren para. Kredi değildir ve sana hiçbir şeyin sahipliğini vermez. Sabit de değildir; borsa, piyasanın ne kadar oynak olduğuna göre onu artırır ya da azaltır.

Günlük uzlaşma

Vadeli işlemlerde kâr ve zarar sona kadar beklemez. Her gün hesabın o günün uzlaşma fiyatıyla güncellenir: kazandıysan para eklenir, kaybettiysen düşülür. Buna günlük uzlaşma (mark to market) denir.

Pratik örnek: Micro E-mini S&P 500

Bu örnek varsayımsaldır ve fiyatlar basitleştirilmiştir.

CME'de Micro E-mini S&P 500 adında bir sözleşme var. Resmi özelliklerine göre endeksteki her puan 5 dolar eder ve en küçük fiyat hareketi 0,25 puan, yani 1,25 dolardır.

• Endeks 5.000'de; yani bir sözleşme 25.000 dolar değerinde (5.000 çarpı 5).
• Bir sözleşme alıyorsun. Zarar durdurmayı 20 puan aşağıya (4.980), hedefi 40 puan yukarıya (5.040) koyuyorsun.
• Riskin: 20 çarpı 5, yani 100 dolar. Hedef kârın: 40 çarpı 5, yani 200 dolar.
• Birinci gün piyasa 5.010'dan kapanıyor: hesabına 50 dolar ekleniyor.
• İkinci gün 4.995'ten kapanıyor: hesabından 75 dolar düşülüyor.

Gördün mü? Hesabın her gün piyasayla eşitlenir; gizli zarar yoktur.

İşlem saatleri

CME'nin endeks vadelileri neredeyse günün her saati işlem görür: New York saatiyle pazar 18:00'den cuma 17:00'ye kadar, her gün bir saatlik araya. Türkiye saatiyle bu, yaklaşık pazartesi 01:00 (ABD kış saatinde 02:00) ile cumartesi 00:00 (kışın 01:00) arası demektir.

Vadeli işlemlerin diğer piyasalarla bağlantısı

Bu kısım özellikle forex ya da CFD işlemi yapıyorsan çok önemli:

• Vadeli işlemler fiyat referansıdır. Vadeli piyasa, fiyatın "keşfedildiği" ana yerlerden biridir; birçok şirket ve yatırımcı vadeli fiyatları başka işlemler ve kararlar için referans alır. Aracı kurumunda gördüğün altın ya da endeks CFD fiyatı da ana piyasaların fiyatlarından oluşur ve vadeli işlemler bunların en önemlilerindendir.
• Hafta sonu haberlerine ilk tepki. Endeks vadelileri New York saatiyle pazar akşamı açıldığı için, hafta sonu yaşanan olayların etkisi genellikle önce orada görülür.
• Altın vadelileri ve dolar. Altın vadelileri dolarla fiyatlanır ve Dünya Altın Konseyi'ne göre altın tarihsel olarak çoğunlukla dolarla ters yönde hareket etmiştir. Doları oynatan haber altın vadelilerini de oynatır; gram altın fiyatına ise USDTRY'nin etkisi de eklenir.

Unutma, bu ilişkiler sabit kurallar değildir ve güçleri zamanla değişir.

Sık yapılan hatalar

• Sözleşme büyüklüğünü bilmemek: Bir puanın ne ettiğini bilmeden işleme girmek. Her zaman önce sözleşme özelliklerini oku.
• Vadeyi unutmak: Sözleşmelerin vade tarihi vardır. Dikkat etmezsen vadeye yakın pozisyonu kapatmak ya da ileri vadeye taşımak zorunda kalabilirsin.
• Günlük uzlaşmayı hafife almak: Günlük zararlar teminatını eritirse para eklemen gerekir ya da pozisyonun kapatılır.
• Büyük sözleşmeyle başlamak: Mikro sözleşmeler tam da daha az parayla pratik yapman için var.
• Diğer piyasalara etkisini görmemek: Endeks CFD'si işlem yapıp vadeliye hiç bakmıyorsan resmin yarısını kaçırıyorsun.

Pratik kontrol listesi

• Sözleşme özelliklerini okudum: puan değeri, en küçük hareket ve vade tarihi.
• Aracı kurumuma gereken teminatı ve asgari bakiyeyi sordum.
• Riskimi sadece puan olarak değil, para olarak hesapladım.
• Piyasanın Türkiye saatiyle ne zaman açılıp kapandığını biliyorum.
• CFD ya da forex işlemi yapıyorsam ilgili vadeliyi de takip ediyorum.

Sık sorulan sorular

Malı gerçekten teslim almam gerekir mi?

Hayır, pozisyonu teslim tarihinden önce kapatırsan gerekmez. CFTC'ye göre sözleşmelerin çoğu bu şekilde kapatılır. Bazı sözleşmelerde fiziksel teslimat hiç yoktur ve nakdi uzlaşma yapılır.

Vadeli işlemlerle CFD arasındaki fark ne?

Vadeli işlemler borsada, standart sözleşmelerle ve bir takas kurumu aracılığıyla işlem görür. CFD ise seninle aracı kurum arasında doğrudan bir sözleşmedir. Vadeliler daha şeffaftır ama sözleşmeler genellikle daha büyüktür.

Vadeli işlem için ne kadar para gerekir?

Sözleşmeye ve aracı kuruma bağlıdır. Mikro sözleşmeler daha az sermayeyle başlanabilsin diye oluşturuldu; ama teminatı borsa ve aracı kurum belirler ve değişebilir.

Vadeli işlemlere neden fiyat referansı denir?

Çünkü piyasanın en büyük oyuncuları orada devasa hacimlerle işlem yapar ve fiyat şeffaf, herkes için aynıdır. Bu yüzden pek çok piyasa onu izler.

Özet

Vadeli işlem, fındık üreticisinin hasattan önce fiyatı sabitlemesi gibidir; sadece standart, şeffaf ve borsada. Teminatı bir güvencedir, kâr ve zarar her gün uzlaştırılır ve fiyatı birçok piyasa için referanstır. Hiç vadeli işlem yapmasan bile onu anlamak, forex ve CFD'de gördüğün fiyatların nereden geldiğini anlamana yardım eder.

Adım adım öğrenmek istiyorsan ücretsiz kurslara göz at ve profesyonel araçlara yazılımlar bölümünden bak.

Şu kaynaklardan uyarlanmıştır: CFTC, CME Group, CME Clearing, Borsa İstanbul ve Dünya Altın Konseyi

Alım satım işlemleri önemli bir zarar riski taşır. Bu yazı yalnızca eğitim amaçlıdır ve yatırım tavsiyesi değildir.