Forex mi, CFD mi, Vadeli mi, Opsiyon mu? Sade Bir Karşılaştırma

İstanbul'da işe gitmenin birçok yolu var: metro, dolmuş, taksi ya da kendi araban. Varılacak yer aynı, ama maliyet, hız, konfor ve zahmet her birinde farklı. Piyasalar da böyle: forex, CFD, vadeli işlemler ve opsiyonlar, fiyat üzerinden işlem yapmanın dört farklı yoludur.

Önceki yazılarda her birini ayrı ayrı ele aldık. Şimdi yan yana koyuyoruz ki farklarını, maliyet ve risklerini, birbirleriyle nasıl bağlantılı olduklarını ve hangisinin senin işlem tarzına daha yakın olduğunu görebilesin.

Hepsi aynı işi yapar: fiyat hareketleri üzerinden işlem

Dört piyasada da genellikle malın kendisini tutmak için değil, fiyatın yükselmesinden ya da düşmesinden kazanmak için işlem yaparsın. Asıl farklar şunlardır: nerede işlem yaptığın, karşı tarafın kim olduğu ve risk ile maliyetin nasıl hesaplandığı.

Forex: dünyanın en büyük piyasası

• Ne işlem görür: EURUSD ya da USDTRY gibi pariteler.
• Nerede: aracı kurumda, borsa dışında. BIS'e göre döviz piyasasında günde yaklaşık 9,6 trilyon dolarlık işlem yapılıyor.
• Kaldıraç: Türkiye'de SPK, 2017'de kaldıraçlı işlemlerde oranı 1:10'a düşürdü; Avrupa'da ana paritelerde üst sınır 1:30.
• Maliyet: spread ve pozisyon gece açık kalırsa swap.
• Saatler: haftada beş gün, günün her saati.
• Kimler için: Ekonomik haberlere ve faize ilgi duyan, küçük bir hesapla başlayanlar için.

CFD: neredeyse her şeye açılan kapı

• Ne işlem görür: altından petrole, endekslerden hisselere ve kriptoya kadar neredeyse her şey.
• Nerede: aracı kurumda; aracı kurum işleminin karşı tarafıdır.
• Kaldıraç: varlığa göre değişir.
• Maliyet: spread, bazen komisyon ve gecelik finansman.
• Büyük risk: ESMA, bireysel CFD hesaplarının yüzde 74 ile 89'unun para kaybettiğini bildirdi.
• Kimler için: Tek bir hesaptan farklı piyasalarda kısa vadeli işlem yapmak isteyenler için.

Vadeli işlemler: şeffaf ve standart

• Ne işlem görür: endeks, altın, petrol, döviz ve diğer emtialar üzerine standart sözleşmeler; ABD'de CME'de, Türkiye'de Borsa İstanbul'un VİOP piyasasında.
• Nerede: borsada, iki tarafı da güvenceye alan bir takas kurumuyla.
• Kaldıraç: borsanın belirlediği ve piyasa oynaklığına göre değişen teminat üzerinden.
• Maliyet: aracı kurum komisyonu ve borsa ücretleri. Kâr ve zarar her gün uzlaştırılır.
• Emir akışı için önemli: Herkes aynı borsada işlem yaptığı için gördüğün hacim bütün piyasanın hacmidir. Bu yüzden emir akışı (order flow) araçları çoğunlukla vadeli işlemlerde çalışır.
• Kimler için: Şeffaflığa ve gerçek hacim verisine önem verenler için.

Opsiyonlar: yükümlülük değil, hak satın almak

• Ne işlem görür: belirli bir fiyattan belirli bir tarihe kadar alma (call) ya da satma (put) hakkı.
• Nerede: genellikle borsada; Türkiye'de VİOP'ta.
• Risk: alıcı en fazla primi kaybeder; satıcı çok daha fazla risk taşır.
• Maliyet: prim; zaman değeri vade yaklaştıkça erir.
• Kimler için: Sahip olduklarını korumak ya da riski baştan belli işlemler yapmak isteyenler için. Diğerlerinden biraz daha karmaşıktır.

Pratik örnek: tek fikir, birkaç yol

Bu örnek varsayımsaldır ve rakamlar basitleştirilmiştir.

Fikrin şu: "Doların zayıflayacağını ve altının yükseleceğini düşünüyorum." Ons altın 2.000 dolar ve hafta sonuna kadar 2.030'a çıkmasını bekliyorsun. Seçeneklerin:

• Forex: Zayıf dolar fikrini EURUSD alarak uygularsın. Bir mini lotla her pip yaklaşık 1 dolar eder; 50 pip yükselirse 50 dolar kazanırsın.
• Altın CFD'si: 10 ons için 1:10 kaldıraçla 2.000 dolar teminat yatırırsın. Altın 2.030'a çıkarsa 300 dolar kazanırsın; 1.970'e düşerse 300 dolar kaybedersin. Gecelik ücretleri unutma.
• Mikro altın vadelisi: CME, 10 onsluk mikro altın sözleşmesi sunar; her 0,10 dolarlık hareket 1 dolar eder. Aynı 30 dolarlık hareket 300 dolar kâr ya da zarar demektir; ama hesabın her gün uzlaştırılır ve işlem borsada yapılır.
• Mikro altın üzerine call opsiyonu: Diyelim ki 10 onsu 2.000'den alma hakkı için ons başına 15 dolar, toplam 150 dolar prim ödüyorsun. Vade sonunda altın 2.030'daysa bu hak 300 dolar eder ve 150 dolar kazanmış olursun. Altın düşerse en fazla 150 dolar kaybedersin.

Gram altın düşünenler için bir not daha: Gram altının TL fiyatı hem ons altına hem de USDTRY'ye bağlıdır. Yani doların TL karşısında ne yaptığı da sonucu etkiler.

Gördün mü? Fikir aynı, ama risk, maliyet ve gereken para her yolda farklı. Doğru soru "Hangisi en iyi?" değil, "Hangisi taşıyabileceğim riske uyuyor?" sorusudur.

Dördü birbirine nasıl bağlı

Bu piyasalar birbirinden ayrı değil, aynı ağacın dallarıdır:

• Vadeli işlemler fiyat referansıdır. Vadeli piyasa, fiyatın oluştuğu ana yerlerden biridir ve aracı kurumunda gördüğün altın ya da endeks CFD fiyatı ana piyasaların fiyatlarından oluşur.
• Tek bir haber dördünü birden oynatır. Örneğin ABD istihdam verisi doları güçlendirirse EURUSD genellikle düşer ve altın tarihsel olarak çoğunlukla dolarla ters yönde hareket ettiği için (Dünya Altın Konseyi'ne göre) altın CFD'leri, altın vadelileri ve altın opsiyonları aynı anda tepki verir.
• Opsiyonlar piyasanın havasını gösterir. Korku endeksi VIX, S&P 500 opsiyon fiyatlarından hesaplanır ve sert yükseldiğinde genellikle bütün bu piyasalardaki endeksleri ve riskli varlıkları baskılar.

Bu ilişkiler sabit kurallar değildir ve zamanla değişir, ama onları bilmek seni sürprizlerden korur.

Hangisi sana uygun?

• Küçük hesap ve yeni başlayan: düşük kaldıraçlı forex ya da CFD, veya mikro vadeli sözleşmeler. Her durumda çok küçük başla.
• Şeffaflık ve gerçek hacim verisi: vadeli işlemler.
• Riski baştan belli: opsiyon almak.
• Farklı piyasalarda kısa vadeli işlem: kaldıraç ve maliyetleri kontrol altında tutmak şartıyla CFD.

Sık yapılan hatalar

• Piyasayı sadece yüksek kaldıraç için seçmek: daha fazla kaldıraç, daha hızlı zarar demektir.
• Bir ayda dördü arasında gidip gelmek: önce birini iyice öğren.
• Maliyetleri görmezden gelmek: spread, swap, komisyon ve primler kârından yer.
• Karşı tarafı bilmemek: CFD'de karşı taraf aracı kurumdur; vadeli işlem ve opsiyonda borsa ve takas kurumu aradadır.
• İlgili piyasaları izlememek: Altın işlemi yapıyorsan doları, USDTRY'yi ve altın vadelilerini de takip et.

Pratik kontrol listesi

• Hangi piyasada işlem yaptığımı ve karşı tarafın kim olduğunu biliyorum.
• İşlemimin toplam maliyetini biliyorum.
• Kaldıracımı ya da sözleşme büyüklüğümü kendim seçtim.
• Girmeden önce en büyük zararımı biliyorum.
• İlgili bir piyasayı da izliyorum (dolar, vadeli ya da VIX).

Sık sorulan sorular

Başlamak için en iyi piyasa hangisi?

Tek bir cevabı yok. Sermayene, zamanına ve risk toleransına uyanı seç. Pek çok kişi için küçük pozisyonlu forex ya da mikro vadeli sözleşmeler iyi bir başlangıçtır.

Aynı anda birkaç piyasada işlem yapabilir miyim?

Yapabilirsin ama yeni başlayanlar için önerilmez. Önce birini derinlemesine öğren, sonra diğerlerini yardımcı araç olarak kullan.

Emir akışı trader'ları neden vadeli işlemleri tercih eder?

Çünkü vadeli işlemler borsada işlem görür ve bütün piyasanın hacmi ile işlemleri tek bir yerde görünür. Forex ve CFD'de ise her aracı kurum sadece kendi payını görür.

Opsiyonlar yeni başlayanlar için çok mu zor?

Opsiyon almanın riski sınırlıdır ama öğrenilecek kavram daha fazladır. Önce daha basit piyasalardan biriyle rahatla, sonra ona geç.

Özet

Forex, CFD, vadeli işlemler ve opsiyonlar aynı hedefe giden dört yoldur: fiyat üzerinden işlem. Forex devasa ve erişilebilir, CFD esnek ama riskli, vadeli işlemler şeffaf ve standart, opsiyonlar ise riskini baştan belirler. Piyasayı seçmekten daha önemlisi, risklerini ve maliyetlerini anlamak ve diğerleriyle nasıl bağlantılı olduğunu bilmektir.

Adım adım öğrenmek istiyorsan ücretsiz kurslara göz at ve profesyonel araçlara yazılımlar bölümünden bak.

Şu kaynaklardan uyarlanmıştır: BIS, ESMA, QNB Invest (SPK düzenlemesi), CFTC, CME Group, Borsa İstanbul, Cboe ve Dünya Altın Konseyi

Alım satım işlemleri önemli bir zarar riski taşır. Bu yazı yalnızca eğitim amaçlıdır ve yatırım tavsiyesi değildir.