Kaldıraç ve teminat (marjin) nedir? İki ucu keskin bir kılıç
· 5 dk okuma
Kaldıraç, az parayla daha büyük bir işlem açmanı sağlar ama kazancı da zararı da büyütür. Teminatın (marjin) nasıl çalıştığını öğren.

Duymuşsundur: "1.000 liralık hesapla 20.000 liralık işlem açılır." İşte bu kaldıraçtır. Bu yazıda kaldıraç ve teminatın (marjin) ne olduğunu, neden hem fırsat hem risk sayıldığını ve ilk işlemden önce hesabı nasıl yapacağını öğreneceksin.
Kaldıraç (Leverage) nedir?
Çocukluktaki tahterevalliyi düşün. Küçük bir çocuk, doğru yerden bastığında kendisinden ağır birini havaya kaldırabilir. Piyasada kaldıraç da aynı işi yapar: hesabının etki gücünü katlar.
Aracı kurum sana 10'a 1 kaldıraç veriyorsa, kendi paranın her 1 lirasıyla 10 liralık işlem yapabilirsin.
Ama tahterevalli de ters teper. Ağırlık kayarsa yere kendin çakılırsın. Kaldıraç kazancı da zararı da aynı oranda büyütür. O yüzden iki ucu keskin bir kılıç derler.
Teminat (Marjin, Margin) nedir?
Teminat bir güvence parasıdır. Ev kiralarken verdiğin depozitoyu düşün: ev sahibi o parayı tutar ki ev hasarsız kalsın. Marjin de böyle: işlem açık kaldığı sürece hesabındaki paranın bir kısmı bloke olur.
Dünyanın en büyük vadeli işlem borsalarından CME Group, marjini; işlemin iki tarafının yükümlülüklerini yerine getirebilmesi için yatırılan tutar olarak anlatıyor. İki terimi bilmen yeterli:
- Başlangıç teminatı (Initial Margin): İşlemi açmak için yatırman gereken para.
- Sürdürme teminatı (Maintenance Margin): Pozisyonun açık kalması için hesapta bulunması gereken asgari özkaynak.
Tutarlar ürüne göre değişir ve piyasanın oynaklığıyla birlikte hareket eder.
Varsayımsal bir örnek
Bu yalnızca öğretici bir örnektir, işlem önerisi değildir.
Hesabında 1.000 dolar var ve 10.000 dolarlık bir pozisyon açtın. Fiili kaldıracın 10'a 1. Aracı kurumun 500 dolar teminat bloke ettiğini varsayalım.
- Fiyat %1 lehine hareket ederse: 100 dolar kazanırsın, yani hesabının %10'u.
- Fiyat %1 aleyhine giderse: 100 dolar kaybedersin, yine hesabının %10'u.
- Fiyat %5 aleyhine giderse: 500 dolar kaybedersin, hesabın yarısı gider.
- Fiyat %10 aleyhine giderse: 1.000 dolar kaybedersin, hesabın tamamı biter.
Aynı 1.000 doları kaldıraçsız kullansaydın, yani 1.000 dolarlık pozisyon açsaydın, aynı %1'lik hareket sadece 10 dolar ederdi. Kaldıraç küçük bir fiyat hareketini hesabında büyük bir harekete çevirir.
Teminat tamamlama çağrısı ve zorunlu kapanış
Zarar büyüyüp özkaynağın gereğinden fazla düşerse, aracı kurum pozisyonlarını senin yerine kapatabilir. Buna teminat tamamlama çağrısı (margin call) ya da zorunlu kapanış denir.
Okuduğum kaynaklardan bazı rakamlar:
- Avrupa Birliği'nde ESMA kuralları, bireysel CFD müşterileri için şunu söylüyor: Teminat, gereken asgari teminatın %50'sine düştüğünde sağlayıcı pozisyonları kapatmak zorundadır.
- Aynı kurallarda negatif bakiye koruması da var; yani bireysel müşterinin zararı hesaptaki parayla sınırlı.
- ABD'de Investor.gov, hisse senedi marjin hesabında alış fiyatının %50'sine kadar borçlanılabildiğini, aracı kurumun seni önceden uyarmadan satış yapabildiğini ve zararın yatırdığın paradan fazla olabildiğini anlatıyor.
- Türkiye'de SPK'nın 2016'da yürürlüğe giren kaldıraçlı işlem düzenlemesi, TL, USD ve EUR çaprazları ile altın bazlı işlemler için en fazla 100'e 1, diğer varlıklar için 50'ye 1 kaldıraç koyuyordu. Hesap açılışında 20.000 TL'nin altında teminatı olan bireysel yatırımcılar için bu oranlar yarıya iniyordu. Düzenlemeler değişebilir, o yüzden güncel sınırı SPK'dan kontrol et.
Yani kurallar, nerede ve neyi işlem yaptığına göre değişir. Başlamadan önce aracı kurumunun şartlarını oku.
Kaldıraç diğer piyasalarla nasıl bağlantılı?
Kaldıraç, piyasanın oynaklığıyla bağlantılıdır. Bir varlık ne kadar çok inip çıkarsa, izin verilen kaldıraç o kadar düşer. ESMA'nın Avrupa'daki bireysel müşteriler için koyduğu CFD sınırları şöyle:
- Ana döviz çiftleri: 30'a 1
- Altın ve büyük endeksler: 20'ye 1
- Diğer emtialar: 10'a 1
- Tek tek hisseler: 5'e 1
- Kripto varlıklar: 2'ye 1
Mantıklı değil mi? Büyük döviz çiftleri nispeten sakin hareket eder, kaldıraç yüksek olabilir. Kripto sert dalgalanır, kaldıraç çok düşüktür.
Vadeli işlemlerde de teminat sabit değil. CME, gereksinimlerin ürüne ve piyasa oynaklığına göre değiştiğini söylüyor. Mesela TCMB ya da Fed gibi bir merkez bankasının faiz kararı yaklaşıyor olsun. Aracı kurum ya da borsa kararın çevresinde teminatı artırabilir. Yatırımcılar pozisyon küçültmek veya kapatmak zorunda kalır; bu da döviz, altın ve hisse endekslerini aynı anda etkileyebilir.
Bu bağlantılar kalıcı değildir, piyasa koşullarıyla değişebilir. Bugün rahat görünen bir kaldıraç, beklenmedik bir haberden sonra tehlikeli hale gelebilir.
Sık yapılan hatalar
- En yüksek kaldıracı seçmek. Yüksek kaldıraçta küçük bir hareket hesabını sıfırlayabilir.
- Tüm bakiyeyi teminat yapmak. Serbest nakit kalmazsa küçük bir zarar bile işlemi kapatır.
- Zarar durdurmayı (stop-loss) atlamak. Stop'suz kaldıraç, emniyet kemersiz araba sürmek gibidir.
- Kaldıracı pozisyon büyüklüğüyle karıştırmak. Önemli olan kurumun izin verdiği değil, senin gerçekten riske attığın tutardır.
- Aracı kurum kurallarını okumamak. Her kurumun kendi kapanış seviyesi vardır.
Pratik kontrol listesi
- İşlemden önce fiyat %1, %3 ve %5 aleyhine gittiğinde hesabının ne kadar azalacağını hesapla.
- Serbest teminat bırak; bakiyenin tamamını bloke etme.
- Zarar durdurma seviyeni girmeden önce belirle.
- Daha fazlası sunulsa bile düşük kaldıraçla başla.
- Önemli haberlerden ve hafta sonundan önce teminat ve kaldıracı yeniden kontrol et.
- Aracı kurumunun teminat tamamlama ve kapanış seviyesini öğren.
Sık sorulan sorular
Kaldıraç yüksekse kazanç da mı yüksek olur?
Hayır. Yüksek kaldıraç, fiyat hareketlerinin hesabına her iki yönde de daha sert etki etmesi demektir. Garanti edilmiş bir kazanç yoktur.
Teminat işlem ücreti midir?
Hayır. Teminat, işlem açıkken bloke olan bir güvencedir. Gerçek işlem maliyetleri spread ve komisyon gibi kalemlerdir.
Hesabımdaki paradan fazlasını kaybedebilir miyim?
Piyasaya ve ülkene göre değişir. ABD'deki hisse marjin hesabında Investor.gov'a göre zarar yatırdığın paradan fazla olabilir. AB'deki bireysel müşteriler için ESMA negatif bakiye koruması getirdi. Aracı kurumunun şartlarını mutlaka oku.
Yeni başlayan için uygun kaldıraç kaç?
Sihirli bir rakam yok. Birçok eğitimci düşük kaldıraçla başlamayı ve önce demo hesapta pratik yapmayı öneriyor.
Sonuç
Kaldıraç ve teminat birer araçtır, mucize değil. Dikkatli hesapla az sermayeyle piyasaya girmene yardım eder; hesapsız kullanılırsa hesabı çabuk eritir. Adım adım öğrenmek istersen ücretsiz kurslarımıza göz at ve yazılımlara bak.
Şu kaynaklardan uyarlanmıştır: ESMA, CME Group, Investor.gov ve Bloomberg HT
Alım satım işlemleri önemli ölçüde zarar riski taşır. Bu yazı yalnızca eğitim amaçlıdır ve yatırım tavsiyesi değildir.
