ریسکپذیری و ریسکگریزی: حالوهوای بازار به زبان ساده
· ۷ دقیقه مطالعه
بازار گاهی ترسیده است و گاهی شجاع. یاد بگیر این حالوهوا را بخوانی و بفهمی چرا سهام، طلا، دلار و کریپتو با هم تکان میخورند.

بعضی روزها همهچیز با هم بالا میرود و بعضی روزها همهچیز با هم میریزد، انگار بازار یکدفعه حالوهوایش عوض شده. در این مطلب یاد میگیری ریسکپذیری (Risk-On) و ریسکگریزی (Risk-Off) یعنی چه، از کجا بفهمی بازار در کدام حالت است و این موضوع چطور روی معاملههای تو اثر میگذارد.
حالوهوای بازار یعنی چه؟
یک خانواده را در نظر بگیر. وقتی اوضاع خوب است و خبر بدی نیست، خرج میکنند، سفر میروند و حتی کمی پول را سرمایهگذاری میکنند. اما وقتی خبر بد میرسد، خرجها را کم میکنند و پول را جایی امن نگه میدارند.
بازار هم همینطور است. معاملهگرهای بزرگ و کوچک گاهی خوشبیناند و گاهی نگران. به این حالوهوا میگویند حالوهوای ریسک (Risk Sentiment).
ریسکپذیری (Risk-On)
وقتی اقتصاد و خبرها امیدوارکنندهاند و نوسان کم یا معمولی است، آدمها حاضرند ریسک بیشتری بکنند. پول از جاهای امن بیرون میآید و به سمت داراییهای پرریسکتر میرود. معمولاً سهام، کالاها و ارزهای پربهره مثل دلار استرالیا از این حالت سود میبرند.
ریسکگریزی (Risk-Off)
وقتی خبر بد میآید، نوسان بالا میرود و آدمها میترسند، پول از داراییهای پرریسک بیرون کشیده میشود. به جایش سراغ جاهای امن میروند: اوراق قرضهی دولت آمریکا، دلار، ین ژاپن، فرانک سوئیس و طلا. بخشهای دفاعی بازار سهام مثل دارو و خدمات عمومی هم معمولاً بهتر دوام میآورند.
یک نکتهی مهم: هیچ دارایی کاملاً بیریسک نیست. حتی طلا هم گاهی در حالت ریسکپذیری بالا میرود و گاهی در ریسکگریزی پناهگاه میشود.
از کجا بفهمیم بازار در کدام حالت است؟
نشانههای سادهای هست که میتوانی هر روز نگاهشان کنی:
- شاخص ترس (VIX): این شاخص را بورس اختیار شیکاگو (Cboe) از قیمت اختیار معاملههای شاخص S&P 500 میسازد و نشان میدهد بازار انتظار دارد در آیندهی نزدیک چقدر نوسان داشته باشد. وقتی بالا میرود، یعنی بازار نگران است.
- جفتارز AUD/JPY: دلار استرالیا ارزی پربهره است و ین ارزی امن. اگر این جفتارز بالا برود، معمولاً حال بازار خوب است. اگر ناگهان بریزد، نشانهی ترس است.
- سهام در برابر طلا و اوراق دولتی: اگر سهام میریزد و همزمان طلا و اوراق قرضهی آمریکا بالا میروند، بازار دارد پول را به جای امن میبرد.
ارتباط با بازارهای دیگر
این بخش مهمترین قسمت مطلب است. حالوهوای بازار مثل یک کلید است که چند بازار را با هم روشن یا خاموش میکند. برای همین بازارهایی که ظاهراً هیچ ربطی به هم ندارند، گاهی دقیقاً یکجور حرکت میکنند.
الگوی معمول
بانک مرکزی اروپا در یک بررسی، روزهای ریسکگریزی را از ژانویهی ۲۰۰۶ تا آوریل ۲۰۲۶ بررسی کرده. روز ریسکگریزی در آن بررسی یعنی روزی که VIX خیلی بالا برود و سهام جهانی همزمان خیلی بریزد. نتیجه این بود که در چنین روزهایی معمولاً بازدهی اوراق قرضهی دولتهای مطمئن (مثل آمریکا و آلمان) موقتاً پایین میآید و دلار، فرانک سوئیس و ین قویتر میشوند. سه روز بعد از این روزها، فرانک سوئیس بهطور میانگین نزدیک به ۰٫۷ درصد قوی شد، در حالی که یورو فقط حدود ۰٫۱ درصد.
یعنی اگر سهام میریخت، فرانک و ین معمولاً کنار آن بالا میرفتند. این همان ارتباط معکوس است.
الگو همیشه تکرار نمیشود
همین گزارش یک استثنا هم نشان میدهد. در ۲ آوریل ۲۰۲۵، بعد از اعلام تعرفههای آمریکا، نوسان بالا رفت، اما دلار ضعیف شد و بازدهی اوراق قرضهی آمریکا هم بالا رفت. یورو، فرانک و ین قوی شدند. بانک مرکزی اروپا خودش گفته که این ترکیب برای یک روز ترس معمولی نیست. وقتی خود منبع ترس آمریکا باشد، دلار دیگر لزوماً پناهگاه نیست.
نتیجه: همبستگیها ثابت نیستند و با شرایط عوض میشوند. هر ارتباطی را که اینجا میخوانی، «معمولاً» بخوان، نه «همیشه».
کریپتو کجای ماجراست؟
صندوق بینالمللی پول در ژانویهی ۲۰۲۲ نشان داد که همبستگی بیتکوین با شاخص S&P 500 در سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۱۹ تقریباً صفر بود (۰٫۰۱) اما در سالهای ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱ به ۰٫۳۶ رسید. یعنی کریپتو در آن دوره بیشتر شبیه یک دارایی پرریسک رفتار میکرد تا یک پناهگاه. این همبستگی در زمانهای بحران قویتر میشد. البته این عدد مربوط به همان سالهاست و بعد از آن میتواند عوض شده باشد.
این به درد معاملهی من چه میخورد؟
مثال عددی (فرضی)
فرض کن سه معاملهی خرید باز کردهای، هر کدام به ارزش ۱٬۰۰۰ دلار:
- یک CFD روی شاخص سهام
- جفتارز AUD/JPY
- بیتکوین
به نظر سه معاملهی جدا میآید. حالا یک روز خبر بدی میرسد و بازار ریسکگریز میشود. فرض کنیم شاخص ۲ درصد میریزد، AUD/JPY یک درصد و بیتکوین ۴ درصد.
- ضرر شاخص: ۲٪ از ۱٬۰۰۰ = ۲۰ دلار
- ضرر AUD/JPY: ۱٪ از ۱٬۰۰۰ = ۱۰ دلار
- ضرر بیتکوین: ۴٪ از ۱٬۰۰۰ = ۴۰ دلار
جمع ضرر ۷۰ دلار است، یعنی حدود ۲٫۳ درصد از ۳٬۰۰۰ دلار. این اعداد فقط برای فهمیدن موضوعاند، نه پیشبینی. اگر کنارشان ۱٬۰۰۰ دلار طلا هم خریده بودی و طلا نیم درصد بالا میرفت، ۵ دلار سود آن ضرر را کمی کم میکرد.
درس مثال: سه معاملهی خرید روی سه بازار مختلف، در یک روز ترس عملاً یک شرط بزرگ روی «بازار خوب میماند» بود.
سه کاربرد عملی
- قبل از باز کردن معاملهی جدید نگاه کن بازار الان در چه حالی است. خرید یک دارایی پرریسک وسط یک روز پرترس، شنا کردن خلاف جریان است.
- ریسک واقعیات را درست حساب کن. اگر چند معاملهات همه به حالوهوای خوب بازار وابستهاند، ریسک آنها جمع میشود، نه اینکه جدا باشد.
- روزهای خبر مهم را جدی بگیر. حالوهوای بازار معمولاً با یک خبر عوض میشود. خبرها را از تقویم اقتصادی دنبال کن.
اشتباهات رایج
- فکر کردن به اینکه چند معامله در بازارهای مختلف یعنی «تنوع»، در حالی که همهشان به یک حالوهوا وابستهاند.
- باور اینکه دلار، طلا یا ین «همیشه» در ترس بالا میروند. دیدیم که گاهی نمیروند.
- نگاه کردن فقط به یک نشانه. VIX یا AUD/JPY بهتنهایی کافی نیست، چند نشانه را کنار هم ببین.
- باز گذاشتن معامله بدون حد ضرر؛ چون حالوهوای بازار میتواند با یک خبر در چند دقیقه عوض شود.
چکلیست عملی
- امروز VIX و جفتارز AUD/JPY چه حالی دارند؟
- معاملههای بازِ من همه به یک جهت و یک حالوهوا وابستهاند؟
- خبر مهم امروز یا فردا در تقویم اقتصادی هست؟
- اگر بازار ناگهان ریسکگریز شود، کل ضرر من چقدر میشود؟
- حد ضرر همهی معاملهها را گذاشتهام؟
سؤالات متداول
آیا طلا همیشه در زمان ترس بالا میرود؟
نه. طلا معمولاً به عنوان پناهگاه شناخته میشود، ولی گاهی در حالت ریسکپذیری هم بالا میرود. ارتباطها ثابت نیستند.
VIX را از کجا ببینم؟
در بیشتر پلتفرمهای نمودار و سایتهای مالی میتوانی نمودار VIX را پیدا کنی. فقط یادت باشد این شاخص مربوط به بازار سهام آمریکاست.
آیا ریسکگریزی یعنی بازار حتماً میریزد؟
نه. ریسکگریزی فقط میگوید آدمها دارند محتاطتر میشوند. این حالت میتواند چند ساعت یا چند هفته طول بکشد و حرکت بعدی قابل پیشبینی نیست.
کریپتو پناهگاه امن است؟
بر اساس دادهی صندوق بینالمللی پول در سالهای ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱، بیتکوین بیشتر همراه سهام حرکت میکرد. پس لزوماً پناهگاه نبود. هر دورهای را جدا بررسی کن.
جمعبندی
بازار هر روز یک حالوهوا دارد و این حالوهوا چند بازار را با هم حرکت میدهد. اگر آن را بشناسی، دیگر از حرکتهای همزمان غافلگیر نمیشوی و ریسکت را درستتر میبینی. برای ادامه، دورههای رایگان ما را ببین و با نرمافزارها تمرین کن.
برگرفته از: Cboe، بانک مرکزی اروپا، صندوق بینالمللی پول و BabyPips
معاملهگری با ریسک قابلتوجه زیان همراه است. این مطلب صرفاً آموزشی است و توصیه مالی محسوب نمیشود.
